Circulariteit bij Overijsselse productiebedrijven – een verdieping

Uit de peiling van Ipsos I&O blijkt dat bedrijven in 2023 minder circulaire strategieën toepassen dan in 2021. In het rapport wordt dit mogelijk verklaard door dat bedrijven een realistischer beeld hebben van circulariteit, meer focus hebben op bepaalde strategieën en belemmeringen die bedrijven ervaren om circulaire strategieën toe te passen. Om beter te begrijpen hoe het kan dat er minder circulaire strategieën worden toegepast is dit besproken in de diepte-interviews.

De genoemde mogelijke verklaringen zijn in deze gesprekken deels bevestigd. Zo wordt als verklaring gegeven dat veel bedrijven de eerste, relatief eenvoudige stappen inmiddels hebben gezet, maar dat verdere implementatie aanzienlijk complexer blijkt en om grotere investeringen vraagt. Daarnaast worden belemmeringen genoemd als mogelijke verklaring, zoals het tekort aan kunststof voor hoogwaardige recycling en de relatief hoge kosten van recyclingprocessen, die transitie naar circulaire economie in de weg kunnen staan. Een andere mogelijke belemmering is de toenemende regeldruk en wetgeving wat het moeilijk maakt om circulaire initiatieven uit te kunnen voeren.

Drie bedrijven geven ook andere mogelijke verklaringen voor het feit dat er minder circulaire strategieën worden toegepast, waarbij zij wijzen op een veranderende context. Zo wordt door een bedrijf aangegeven dat de politieke aandacht voor circulariteit is afgenomen, waardoor het gevoel van urgentie om hiermee aan de slag te gaan is verminderd. Tegelijkertijd ontwikkelt de markt voor circulaire materialen zich verder, waardoor de verwachting leeft dat deze op termijn vanzelf breed beschikbaar komen en de noodzaak om zelf te investeren minder groot lijkt. Volgens één bedrijf kan de economische situatie een rol spelen: door de afname van economische groei, met name in de industrie, verschuift de focus naar korte-termijnresultaten in plaats van lange-termijn verduurzaming.

De geïnterviewde ondernemers herkennen deze belemmeringen en benoemen met name dat bestaande wet- en regelgeving innovatie belemmert en onvoldoende aansluit op circulaire ontwikkelingen. Drie ondernemers geven aan dat certificeringskosten en administratieve lasten een zware financiële druk leggen op bedrijven die circulair willen werken. Daarnaast leidt de stapeling van Europese regelgeving tot een verzwakte concurrentiepositie, waardoor sommige ondernemingen zelfs uitwijken naar andere continenten. Tegelijkertijd wordt het ontbreken van een concrete marktvraag niet door alle ondernemers als belemmering ervaren; twee bedrijven geven juist aan dat er vraag is vanuit klanten naar duurzame alternatieven en dat deze vraag momenteel toeneemt.

Eén ondernemer (materialen voor de bouw/ grond-, weg- en waterbouw) benoemt dat de transitie naar een circulaire economie niet alleen vraagt om het inpassen van circulaire werkwijzen in bestaande productieprocessen, maar ook om een geheel nieuwe visie op productie, waarin circulariteit de standaard is (systeemverandering). Dit kan als belemmering worden ervaren, omdat het ingrijpende veranderingen in de manier van werken en denken vereist. Het ontwikkelen en implementeren van nieuwe productiemethoden kost tijd en middelen, terwijl circulaire alternatieven nog niet altijd kunnen concurreren met bestaande technieken.

Opvallend is dat financiële belemmeringen in de peiling van Ipsos I&O in 2023 minder vaak worden genoemd dan in 2021, terwijl de benodigde investeringen in tijd, moeite en geld nog steeds als een grote uitdaging worden ervaren. Blijkbaar wegen investeringen in tijd en moeite zwaarder dan financiën.

In de interviews geven ondernemers hiervoor verschillende verklaringen. Zo wordt de benodigde operationele investering als een van de grootste belemmeringen gezien: circulaire innovaties vragen extra mankracht, zonder dat daar direct inkomsten tegenover staan. Zo geven meerdere ondernemers aan dat de dagelijkse bedrijfsvoering zoveel aandacht vraagt dat ze niet altijd toekomen aan het verdiepen in circulaire mogelijkheden, ondanks hun interesse in het onderwerp. Zaken als wet- en regelgeving en (gebrek aan) kennis en inzicht vergroten de moeite dat het kost om circulariteit door te voeren in de bedrijfsvoering. Daarnaast blijken financiële middelen op zichzelf vaak niet het grootste probleem, maar levert investeren in circulaire processen doorgaans minder rendement op dan conventionele methoden.

Een veelgenoemde reden is het gebrek aan zichtbaarheid: niet alle ondersteuningsregelingen zijn even goed bekend. Dit verschilt echter per sector of bedrijf, aangezien sommige ondernemers wél op de hoogte zijn van specifieke regelingen, zoals MIT-regelingen en vouchers. Daarnaast speelt tijdgebrek een belangrijke rol. Ondernemers zijn zo druk met de dagelijkse bedrijfsvoering dat zij niet toekomen aan het uitzoeken van subsidiemogelijkheden. Ook blijkt er soms terughoudendheid te zijn bij het aanvragen van subsidies. Eén ondernemer geeft specifiek aan subsidies bewust te mijden vanuit de overtuiging dat investeringen zichzelf moeten kunnen terugverdienen zonder externe financiële steun en de moeite die het kost om subsidies aan te vragen.

Ondernemers hebben in de interviews verschillende ideeën gegeven over hoe ondersteuning bij circulair ondernemen effectiever en beter zichtbaar kan worden gemaakt. Bijeenkomsten van brancheverenigingen en regionale ondernemerskringen worden gezien als één van de meest effectieve platforms om de beschikbare ondersteuning beter onder de aandacht te brengen. Daarnaast klinkt in de gesprekken een duidelijke wens voor persoonlijke begeleiding. Hoewel dit aansluit bij de bestaande mogelijkheden van de provincie, waar regionale loketten adviseurs inzetten om ondernemers te begeleiden, blijkt in de praktijk dat veel ondernemers deze loketten niet goed weten te vinden.

Daarnaast ziet één ondernemer graag een actievere rol van de overheid en omgevingsdiensten bij de toepassing van circulaire strategieën.

Er vindt veel overleg plaats tussen overheden, bedrijven en andere partijen in de keten, maar de concrete vertaling naar de praktijk ontbreekt vaak. Hierdoor blijft het voor bedrijven lastig om circulaire stappen daadwerkelijk te zetten. Omgevingsdiensten zouden hierin een ondersteunende rol kunnen spelen. Wanneer zij bedrijven bezoeken voor handhaving en toezicht, kunnen ze tegelijkertijd beter informeren over de mogelijkheden en randvoorwaarden van circulair ondernemen.

Veel bedrijven zijn niet goed op de hoogte van de beschikbare ondersteuning op het gebied van circulair ondernemen. De provincie kan hierin een actievere rol spelen door informatie over circulaire kansen en financieringsmogelijkheden beter te verspreiden. Het is daarbij belangrijk dat deze informatie overzichtelijk, praktisch toepasbaar en afgestemd op de ondernemerspraktijk is. Bestaande bijeenkomsten van brancheverenigingen en regionale ondernemerskringen is een breed gedragen suggestie om te benutten als effectief platform om veel ondernemers te bereiken. Ook de mogelijkheid voor het in gesprek gaan met adviseurs bij loketten is dan goed onder de aandacht te brengen. 

Kleinere bedrijven spelen een cruciale rol in de transitie naar een circulaire economie, doordat zij vaak flexibeler en innovatiever kunnen inspelen op veranderingen dan grote ondernemingen. Tegelijk kan het juist voor kleinere bedrijven uitdagend zijn om circulaire strategieën te implementeren, omdat ze minder menskracht en specialistische kennis beschikbaar hebben om het extra werk op te kunnen vangen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan ondersteuning op het gebied van wet- en regelgeving. Blijf in het provinciale beleid voldoende aandacht houden voor het ondersteunen van de kleinere mkb'er, zodat ze hun circulaire ideeën daadwerkelijk kunnen realiseren.

Voor een duurzame stimulering van circulair ondernemen is een langetermijnbeleid essentieel. Ondernemers hebben zekerheid nodig om investeringen in circulaire bedrijfsmodellen te rechtvaardigen en rendabel te maken. Dit vraagt onder andere om langdurige samenwerking tussen bedrijven en overheden. Eén ondernemer benadrukt dan ook hoe waardevol het is dat de provincie actief in gesprek blijft met bedrijven. Door structureel samen te werken en ervaringen uit de praktijk te benutten, kan het provinciale beleid beter worden afgestemd op de realiteit van ondernemers en daarmee een succesvolle transitie naar een circulaire economie bevorderen.

Veel bedrijven ervaren bestaande wet- en regelgeving als een belemmering voor circulaire innovaties. De huidige regels sluiten niet altijd aan op nieuwe circulaire ontwikkelingen en kunnen deze zelfs in de weg staan. Hoewel de provincie zelf geen wetgevende rol op dit gebied heeft, kan zij wel een belangrijke bijdrage leveren door knelpunten te signaleren en een actieve lobby te voeren richting het Rijk en de Europese Unie. Door regelmatig in gesprek te blijven met ondernemers en hun ervaringen inzichtelijk te maken, kan de provincie gerichter aandacht vragen voor belemmeringen in wet- en regelgeving. Inmiddels heeft de provincie een meldpunt voor bedrijven die last hebben van wet- en regelgeving die hen belemmert om meer circulair te werken: Melden wet- en regelgeving binnen de circulaire economie - Loket provincie Overijssel.

Als de provincie circulair ondernemen wil stimuleren, is het belangrijk dat zij zelf het goede voorbeeld geeft. Eén ondernemer benadrukt dat duurzaamheid een integraal onderdeel moet zijn van provinciale aanbestedingen. Dit betekent dat opdrachten niet uitsluitend op basis van financiële overwegingen worden gegund, maar dat duurzaamheid en circulariteit actief worden meegewogen in de besluitvorming. Door deze criteria structureel toe te passen, stimuleert de provincie niet alleen de vraag naar circulaire producten en diensten, maar geeft zij ook een krachtig signaal af aan het bedrijfsleven. Zo toont zij aan dat duurzaam ondernemen niet slechts een beleidsdoel is, maar een concrete en gedragen ambitie.