Geneesmiddelen in het grondwater van Overijssel
In 2021 heeft de provincie Overijssel opnieuw onderzoek uitgevoerd naar geneesmiddelen in het grondwater. Op 45 meetlocaties is op dieptes van maximaal 16 meter de aanwezigheid van geneesmiddelen onderzocht en zijn de gevonden concentraties getoetst aan de signaleringswaarde voor geneesmiddelen.
Publicatiedatum artikel: 16 maart 2023
Geneesmiddelen belanden in het grondwater
De medicijnen die wij jaarlijks gebruiken, bevatten meer dan 2000 verschillende actieve stoffen. In 2018 ging het daarbij alleen al om 2,3 miljoen kilo actieve stof in medicijnen verkocht via recept. RIVM schat dat hiervan jaarlijks in Nederland minimaal 190.000 kilo werkzame stof via de riolering in het oppervlaktewater terecht komt. Rioolwaterzuiveringsinstallaties halen een deel van deze resten uit het water, maar niet alles. Deze stoffen komen dan via lozingen alsnog in het oppervlaktewater terecht en uiteindelijk ook in het grondwater. De medicijnresten in het water vormen een mogelijk probleem voor de ecologische waterkwaliteit en het maken van drinkwater.
Onderzoek geneesmiddelen 2021
De provincie Overijssel heeft in 2021 op 45 meetlocaties onderzoek uitgevoerd naar de aanwezigheid van farmaceutische stoffen in het grondwater op dieptes tot maximaal 16 meter. De 45 geselecteerde locaties maken onderdeel uit van het provinciale en landelijke meetnet grondwaterkwaliteit en 39 hiervan behoren tot het officiële Europese KRW-meetnet. In totaal werden 61 monsters genomen. Het onderzoek in 2021 toont aan dat er 9 geneesmiddelen of hulpstoffen en één synthetische zoetstof in het grondwater zijn gevonden (zie onderstaande). De meest voorkomende middelen behoren tot de epileptica en röntgencontrast- middelen. De zoetstof Acesulfaam-K is de meest voorkomende stof en werd op 25 meetlocaties gevonden. Alle 10 gevonden stoffen laten op 18 meetlocaties (40%) een overschrijding van de signaleringswaarde zien.
Tabel aangetroffen farmaceutica in 61 monsters op 45 grondwater-meetlocaties in Overijssel in 2021
Stof | Typering | Aantal monsters + meetlocaties aangetroffen | Concentratie in | Aantal meetlocaties met overschrijding van de signaleringswaarde* van | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
1 | Acesulfaam-K | Synthetische zoetstof | 34 | 25 | 0,01 – 3,11 | 18 |
2 | Gabapentine | anti-epilepticum | 7 | 6 | 0,06 – 0,47 | 4 |
3 | Fenazon | Pijnstiller, koortsverlagend | 4 | 3 | 0,11 – 0,23 | 3 |
4 | Carbamazepine | anti-epilepticum | 4 | 3 | 0,05 – 0,09 | 0 |
5 | Johexol | röntgencontrastmiddel | 4 | 3 | 0,03 – 0,14 | 1 |
6 | Jopadimol | röntgencontrastmiddel | 3 | 3 | 0,01 – 0,89 | 2 |
7 | Amidotrizoïnezuur | röntgencontrastmiddel | 2 | 2 | 0,03 – 0,06 | 0 |
8 | Jopromide | röntgencontrastmiddel | 1 | 1 | 0,07 | 0 |
9 | Primidon | anti-epilepticum | 1 | 1 | 0,04 | 0 |
10 | Clopidol | Pluimveesector: middel tegen coccidiose | 1 | 1 | 0,14 | 1 |
* Signaleringswaarde: er zijn geen normen voor concentraties van geneesmiddelen in grondwater. Sinds september 2015 is binnen het Besluit Kwaliteitsdoelstellingen en Monitoring Water (Bkmw) een signaleringswaarde van 0,1 µg/l opgenomen voor nieuwe opkomende stoffen in het Protocol voor monitoring en toetsing drinkwaterbronnen KRW. Een (verwachte) overschrijding van een signaleringswaarde geeft voor de waterbeheerder een indicatie dat de KRW-doelen mogelijk in het geding zijn.
Meetlocaties waar in 2021 geneesmiddelen (exclusief Acesulfaam_K) in het grondwater van Overijssel zijn aangetroffen
Resultaten per stof(groep)
Acesulfaam-K
Acesulfaam-K wordt als synthetische zoetstof gebruikt onder de noemer E-950. De stof is wel 200 keer zoeter dan gewone suiker en heeft als voordeel dat je er niet dik van wordt. Acesulfaam-K wordt daarom toegevoegd aan veel voedings- middelen, medicijnen en drogisterijproducten. Acesulfaam-K lost goed op in water, wordt snel geabsorbeerd en verlaat onveranderd het menselijk lichaam via de urine. Acesulfaam-K is veruit de meest aangetroffen stof tijdens de KRW-meetronde in 2021. De stof werd in 34 van de 61 monsters aangetroffen (56%) en op 25 van de 45 bemonsterde meetlocaties (56%). In de 34 monsters met Acesulfaam-K wordt de signaleringswaarde 22 keer overschreden (65%) en op 18 van de 25 meetlocaties (72%) (zie onderstaande kaart).
Meetlocaties waar in 2021 de zoetstof Acesulfaam-K in het grondwater van Overijssel is aangetroffen
Anti-epileptica
In 2021 zijn 3 anti-epileptica in het grondwater van Overijssel aangetroffen: Gabapentine, Carbamazepine en Primidon. Gabapentine is de meest voorkomende stof van de drie en werd in 7 monsters en op 6 meetlocaties aangetroffen in concentraties tussen de 0,06 en 0,47 microgram per liter. Behalve als middel tegen epilepsie wordt de stof ook gebruikt om lang aanhoudende pijn door beschadiging van de zenuwen te behandelen. Op 4 meetlocaties overschrijdt Gabapentine de signaleringswaarde van 0,1 microgram per liter (De Krim, Den Ham, Hallerhoek en Volthe) (figuur 3).
Meetlocaties waar in 2021 Gabapentine in het grondwater van Overijssel is aangetroffen
De beide andere epileptica, Carbamazepine en Primidon, komen in concentraties voor tussen de 0,04 en 0,09 microgram per liter en overschrijden dus nergens de signaleringswaarde. Dit komt overeen met de KRW-meetronde in 2018 toen beide stoffen werden aangetroffen in concentraties van 0,01-0,07 microgram per liter. Opvallend is dat in 2021 alle drie epileptica werden aangetroffen bij de meet- locatie in het Natura 2000-gebied Voltherbroek op een grondwaterdiepte van 3-4 meter. Op dezelfde locatie werden tevens 3 röntgencontrastmiddelen aangetroffen (zie hieronder).
Röntgencontrastmiddelen
In Nederland wordt naar schatting jaarlijks 30 ton röntgencontrastvloeistof via zuivering op het oppervlaktewater geloosd. Omdat röntgencontrastmiddelen slecht afbreken passeren ze vrijwel ongehinderd de afvalwaterzuivering en bestaat het risico dat ze ophopen in het milieu. In 2021 zijn 4 röntgencontrastmiddelen in het grondwater van Overijssel aangetroffen: Johexol, Jopadimol, Jopromide en Amidotrizoïnezuur (zie onderstaande tabel). De stoffen zijn aangetroffen op 5 meetlocaties en op 3 daarvan werd de signaleringswaarde overschreden (De Krim, Den Ham en Volthe). Op 2 meetlocaties (Den Ham, Hallerhoek) werden 2 stoffen in het grondwater aangetroffen en in het grondwater bij Volthe 3 stoffen. Tijdens de KRW-meetronde van 2018 werden in Overijssel in totaal 5 röntgen- contrastmiddelen in het grondwatermeetnet aangetroffen. Amidotrizoïnezuur en Jopromide werden destijds in 6 monsters aangetroffen in concentraties van 0,02-0,07 microgram per liter. Jopadimol werd in 4 monsters aangetroffen met concentraties van 0,01-0,89 microgram per liter met twee maal een overschrijding van de signaleringswaarde. Jotalaminezuur (1 monster; 0,01 ug/l) en Jomeprol (1 monster; 0,07 ug/l) werden in 2021 niet aangetroffen. Tijdens de KRW-meetrondes in 2018 en 2021 zijn voor Overijssel nu in totaal 6 röntgencontrastmiddelen in het grondwater vastgesteld.
Meetlocaties waar in 2021 röntgencontrastmiddelen in het grondwater van Overijssel zijn aangetroffen.
De pijnstiller Fenazon
Fenazon is een pijnstiller die op grote schaal is gebruikt maar momenteel niet meer is toegelaten. De stof is mobiel en niet of nauwelijks afbreekbaar waardoor hij in het milieu aanwezig blijft. Fenazon werd in 2021 in 4 monsters (7%) aangetroffen en op 3 meetlocaties (7%). Alle vastgestelde concentraties liggen tussen de 0,11 en 0,23 microgram per liter waarmee in alle gevallen de signaleringswaarde van 0,1 microgram per liter wordt overschreden (figuur 5). Het beeld komt overeen met dat uit 2018. Tijdens die KRW-meetronde werd Fenazon in Overijssel in 7 monsters (8%) en op 5 meetlocaties (8%) aangetroffen. De vastgestelde concentraties lagen destijds tussen de 0,02 en 0,20 microgram per liter, waarvan 3 keer boven de signaleringswaarde. Alle meetlocaties met een overschrijding van de signaleringswaarde lagen ook in 2018 in het westelijk deel van Overijssel, namelijk Kampen, Windesheim, Wijhe en Heeten. De meetresultaten van Fenazon in Overijssel sluiten aan bij het landelijk beeld. In Nederland variëren de concentraties van Fenazon in grondwater van 0,01 tot 0,47 µg/l (gemiddeld 0,06 µg/l). De pijnstiller is aangetroffen in 8 provincies waarvan het vaakst in Utrecht.
Meetlocaties waar de pijnstiller Fenazon (antipyrine) in 2021 in het grondwater van Overijssel is aangetroffen
Beleid
Bij de toelating van humane geneesmiddelen spelen milieu-effecten geen rol. Bij de toelating van veterinaire geneesmiddelen wordt een risicobeoordeling gemaakt. Die is van invloed op voorschriften voor toepassing en op een eventuele wachttijd tussen toepassing en consumptie van het dier (of producten), maar bepalen niet of een middel wel of niet wordt toegelaten.
Er zijn geen normen voor concentraties van geneesmiddelen in grondwater. Er bestaat alleen een signaleringswaarde van 0,1 µg/l, voor nieuwe, opkomende stoffen (Protocol voor monitoring en toetsing drinkwaterbronnen KRW).
Eind 2022 heeft de Europese Commissie een voorstel gepubliceerd met o.a. als beleidsoptie om voor een tweetal geneesmiddelen (carbamazepine, een anti-epilecticum, en sulfamethoxazol, een antibioticum) een EU-brede norm vast te stellen, en/of voor primidon (ook een anti-epilepticum). Ook wordt overwogen de watch-list voor grondwater een meer dwingend karakter te geven. De discussie hierover loopt nog. De trend is dat er meer aandacht komt voor geneesmiddelen in het milieu.
Voor de röntgencontrastmiddelen is er specifieke aandacht. Sinds 2019 hebben de overheid, zorgsector en (drink)watersector gezamenlijk afgesproken om te komen tot een landelijke aanpak voor de vermindering van deze middelen in water. Er wordt momenteel verkend of een plaszak met weinig inspanning en weinig extra kosten in ziekenhuizen kan worden ingepast in het reguliere werkproces. Daarna kan de werkwijze landelijk worden uitgerold.
Literatuur
Grondwaterkwaliteit Nederland 2020. Anorganische parameters, bestrijdingsmiddelen, farmaceutica en overige verontreinigende stoffen in de grondwatermeetnetten van de provincies. KWR-rapport 2020.067, mei 2020.