Medische stoffen in het Overijsselse grondwater in 2024

Publicatiedatum artikel: 4 augustus 2026

Medische stoffen in het grondwater

Medische stoffen zijn chemische stoffen met een medische werking, zoals geneesmiddelen, maar ook medische hulpstoffen, zoals röntgencontrastmiddelen. De medicijnen die we in Nederland ieder jaar gebruiken bevatten meer dan 2000 verschillende werkzame stoffen. In 2018 ging het alleen al met medicijnen op recept om 2,3 miljoen kilo actieve stof. Het RIVM schat in dat hiervan jaarlijks ten minste 190.000 kilo actieve stof via de riolering in het oppervlaktewater terechtkomt.
Veel hiervan wordt via rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s) verwijderd, maar een deel komt via het gezuiverde rioolwater alsnog in het oppervlaktewater terecht en via infiltratie in de bodem uiteindelijk ook in het grondwater. Medicijnresten in het water vormen daarom een mogelijk risico voor de ecologische waterkwaliteit en voor de bereiding van drinkwater uit grondwater.

Onderzoek grondwater

In 2018 zijn voor het eerst alle ondiepe grondwatermeetlocaties (3-16 m) in Overijssel onderzocht op de aanwezigheid van medische stoffen (destijds 65 meetlocaties). In 2021 en 2024 is dit onderzoek deels herhaald, zowel in het ondiepe als in het diepe grondwater (17-35 m). Daarbij werden uitsluitend de meetlocaties bemonsterd die deel uitmaken van het Europese monitoringsnetwerk voor de Kaderrichtlijn Water (KRW; 38 KRW-meetlocaties) en ook het diepe grondwater (17-35 m) op respectievelijk 7 en 23 locaties.

Ook is gekeken naar de aanwezigheid van een aantal metabolieten (afbraakproducten) van medische stoffen, diergeneesmiddelen en hormonen. In dit artikel wordt voor het gemak de term “medische stoffen” gebruikt voor al deze stoffen.

Dit artikel beschrijft voornamelijk de resultaten van het onderzoek in 2024 en vergelijkt deze met die van de eerdere meetrondes. De resultaten van 2018 en 2021 zijn eerder gepubliceerd op de Kennishub van de provincie Overijssel. Bij de beoordeling van de resultaten is gebruikgemaakt van een signaleringswaarde van 0,1 µg/L en een door het RIVM ontwikkelde screeningtool die beschrijft hoe afbreekbaar een stof is (persistentie, P), hoe gemakkelijk deze zich verspreid (mobiliteit, M) en of en hoe giftig de stof is voor mens en milieu (toxiciteit, T). Stoffen die alle drie deze eigenschappen hebben vormen een potentieel gezondheidsrisico en een bedreiging voor onze drinkwaterbronnen. Volg deze link voor meer informatie over de online PMT-screeningtool van het RIVMVerwijst naar een andere website.

Resultaten 2024 samengevat

In 2024 werden in totaal 50 medische stoffen onderzocht in het grondwater van Overijssel. Daarvan zijn 10 in het ondiepe en 4 in het diepe grondwater aangetroffen, verspreid over respectievelijk 11 en 5 meetlocaties. De verspreiding van medische stoffen in het grondwater in 2024 op een kaartVerwijst naar een andere website.

Op acht meetlocaties werd de signaleringswaarde van 0,1 µg/L overschreden door 4 verschillende stoffen. Daarnaast zijn medische stoffen aangetroffen in het grondwaterbeschermingsgebied Hammerflier en het Natura 2000-gebied Voltherbroek. Deze gebieden worden beïnvloed door oppervlaktewater. Het gaat vooral over röntgencontrastmiddelen, anti-epileptica en één pijnstiller.

Ondiep grondwater 2021 en 2024

In 2024 zijn 10 verschillende medische stoffen aangetroffen in het ondiepe grondwater van Overijssel, verspreid over 11 meetlocaties (tabel 1). In 2021 werden 9 stoffen op 10 meetlocaties aangetroffen. Over de 3 Europese meetrondes samen (2018, 2021 en 2024) zijn in totaal 17 verschillende medische stoffen aangetroffen op dertien meetlocaties.
In 2024 werd op 7 van de 11 meetlocaties de signaleringswaarde van 0,1 µg/L overschreden, meestal door de twee anti-epileptica Carbamazepine en Gabapentine, de pijnstiller Fenazon en het röntgencontrastmiddelen Jopadimol. In 2021 werden daarnaast nog een diergeneesmiddel (Clopidol) boven de signaleringswaarde en twee andere röntgencontrastmiddelen (Johexol en Jopromide) aangetroffen, maar onder de signaleringswaarde.

Voor een kaartweergave van de locaties waar in 2021 en 2024 stoffen boven de signaleringswaarde zijn aangetroffen in ondiep grondwater, volg deze link naar het dashboard ‘Medische Stoffen in grondwater 2021 en 2024Verwijst naar een andere website’ en kies voor de optie ‘ondiep’.

Diep grondwater 2021 en 2024

Het diepe grondwater is minder intensief onderzocht dan het ondiepe grondwater (tabel 2). In 2024 zijn 4 medische stoffen aangetroffen in het diepe grondwater bij Kampen (landelijk en stedelijk), Zwolle, Hengelo en de Krim. Het betreft opnieuw de 2 anti-epileptica Gabapentine en Carbamazepine, de pijnstiller Fenazon en Clofibrinezuur (afbraakproduct van een hart- en vaatmiddel). Fenazon overschreed de signaleringswaarde bij Kampen (landelijk) en Gabapentine bij De Krim (Bekijk het dashboard ‘Medische Stoffen in grondwater 2021 en 2024’Verwijst naar een andere website en kies voor de optie ‘diep’). In 2021 werden 5 medische stoffen aangetroffen (Gabapentine, Carbamazepine, Fenazon en de röntgencontrastmiddelen Johexol en Amidotrizoïnezuur) op twee 2 locaties: Kampen en De Krim.

Van de Overijsselse meetlocaties liggen er 5 in een grondwaterbeschermingsgebied en één in een Natura 2000-gebied. In de grondwaterbeschermingsgebieden Weerselo en Herikerberg zijn tijdens de meetrondes in 2018, 2021 en 2024 geen medische stoffen in het grondwater aangetroffen. Espelose Broek en Archemerberg zijn alleen in 2018 onderzocht. Ook toen werden geen medische stoffen aangetroffen. In het vijfde grondwaterbeschermingsgebied Hammerflier en in het Natura 2000-gebied Voltherbroek zijn daarentegen in 2021 en 2024 wel medische stoffen aangetroffen, deels boven de signaleringswaarde (tabel 3).

Voor 15 van de 18 medische stoffen die over de jaren 2018, 2021 en 2024 zijn aangetroffen heeft het RIVM de PMT-scores bepaald (figuur 1). Er zijn 8 stoffen met een zeer hoge en 5 met een hoge PMT-totaalscore. Wat verder opvalt is dat 12 stoffen een zeer hoge score voor mobiliteit hebben, met name Gabapentine en de röntgencontrastmiddelen. Voor de röntgencontrastmiddelen geldt eveneens dat ze zeer moeilijk afbreekbaar zijn. Het gevolg is dat deze stoffen tot de diepere grondwatersystemen kunnen doordringen en o.a. in de drinkwaterwinningen worden aangetroffen. Voor het aspect toxiciteit zien we dat 6 stoffen een zeer hoge score hebben en 7 een hoge score.

In 2024 zijn in totaal 4 medische stoffen boven de signaleringswaarde van 0,1 µg/L aangetroffen in het ondiepe en diepe grondwater van Overijssel (tabellen 1 en 2): de pijnstiller Fenazon, de anti-epileptica Gabapentine en Carbamazepine, en het röntgencontrastmiddel Jopadimol. Fenazon, Jopadimol en Gabapentine overschreden ook tijdens de 2 voorgaande meetrondes de signaleringswaarde. Hieronder worden deze vier medische stoffen kort toegelicht en vergeleken met de landelijke resultaten.

Beleid en handlingsperspectief

De provincie is verantwoordelijk voor de grondwaterkwaliteit. De grondwaterkwaliteit moet voldoen aan de KRW doelen en de normen in de grondwaterrichtlijn. Vooralsnog zijn in de grondwaterrichtlijn geen normen voor medische stoffen opgenomen. Om toch de gemeten concentraties van medicijnresten in grondwater te kunnen waarderen, wordt in de Provincie Overijssel getoetst op 0,1 µg/L. Deze waarde wordt gebruikt als ‘early warning’ voor opkomende stoffen (onder andere medische stoffen) in grondwaterbeschermingsgebieden. Hoewel de provincie verantwoordelijk is voor de grondwaterkwaliteit, werken we nauw samen met andere partners, zoals waterschappen, gemeenten en Vitens om de grondwaterkwaliteit te beschermen. Met het waterschap wordt bijvoorbeeld gewerkt aan schoner oppervlaktewater, zodat oppervlaktewater dat infiltreert minder verontreinigde stoffen, zoals medische stoffen, bevat. Samen met gemeenten wordt gezocht naar hoe lekkende rioleringen en IBA’s (individuele behandeling van afvalwater) aangepakt kunnen worden om verontreinigingen naar het grond- en oppervlaktewater te verminderen. Met Vitens werken we aan bescherming en verbetering van het grondwater in grondwaterbeschermingsgebieden. Voor het voorkomen van medische stoffen in deze gebieden en in drinkwaterwinningen wordt verwezen naar de gebiedsdossiers van de drinkwaterwinningen in Overijssel.Verwijst naar een andere website om deze voor de periode 2017-2022 aan te vragen. Verder biedt het onlangs gepubliceerde rapport over het Early Warning meetnet VitensVerwijst naar een andere website informatie over het landelijke beeld van stoffen in het grondwater.

De concrete maatregelen die de provincie uitvoert staan in:

• Het Regionaal Waterprogramma. Hierin staan de KRW-maatregelen voor de huidige KRW-planperiode.

• De KRW-impuls in Overijssel: extra maatregelen om eind 2027 zoveel mogelijk te voldoen aan de vereisten van de KRW.

• De Uitvoeringsagenda Bescherming Drinkwaterwinningen. Dit bevat maatregelen specifiek gericht op grondwater voor drinkwaterwinning.

Bronnen

• Protocol monitoring en toetsing drinkwaterbronnenVerwijst naar een andere website

• Geneesmiddelen in het grondwater van Overijssel | KennisHub OverijsselVerwijst naar een andere website

• Rapport Grondwaterkwaliteit Nederland 2024Verwijst naar een andere website

• Rapport Grondwaterkwaliteit Nederland 2021-2022Verwijst naar een andere website

• Screeningstool voor Persistente, Mobiele, en Toxische stoffen in water | RIVMVerwijst naar een andere website

• PMT en vPvM | Risico's van stoffenVerwijst naar een andere website

• Staat drinkwaterbronnenVerwijst naar een andere website

• Hoe komen medicijnen in het milieu terecht | RIVMVerwijst naar een andere website