Opkomende chemische stoffen komen overal voor in het grondwater

In de provincie Overijssel wordt voor de toetsing van opkomende chemische stoffen een signaleringswaarde van 0,1 µg/L voor drinkwaterbronnen gehanteerd. Omdat er geen normen voor deze stoffen in de KRW-grondwaterrichtlijn zijn opgenomen, heeft deze signaleringswaarde vooral een "early warning"- functie voor mogelijke verontreinigingen. De waarde is gebaseerd op het besluit kwaliteitsdoelstellingen en monitoring grondwater (Bkmw 2015) in het protocol voor monitoring en toetsing drinkwaterbronnen KRW.

De kaartbeelden voor ondiep en diep grondwater worden sterk bepaald door de twee stoffen EDTA en Acesulfaam-K. Bekijk het dashboard EDTA en Acesulfaam-K in grondwater 2024Verwijst naar een andere website. Deze 2 stoffen worden hieronder kort toegelicht.

EDTA

EDTA is een complexvormer en wordt gebruikt in diverse industrieën en consumentenproducten. De meest belangrijke sectoren waarin de stof wordt gebruikt zijn de landbouw, foto-industrie, vervaardiging van pulp en papier en huishoudelijke schoonmaakmiddelen. Volgens de screeningstool van het RIVM scoort EDTA zeer hoog op de eigenschappen mobiliteit en toxiciteit, maar is het gemakkelijk afbreekbaar (tabellen 1 & 2). De aanwezigheid van EDTA in het milieu heeft vooral indirecte verontreinigende effecten door de chemische eigenschappen. Als complexvormer kan EDTA bijvoorbeeld andere verontreinigende stoffen, zoals (zware) metalen, losmaken van bodemdeeltjes. Hierdoor kunnen deze stoffen gemakkelijker naar het grondwater uitspoelen.

In 2024 is EDTA op 59 van de 64 bemonsterde locaties in het ondiepe grondwater aangetroffen. Op alle ondiepe locaties waar EDTA is aangetroffen, wordt de signaleringswaarde van 0,1 µg/L overschreden. De EDTA-concentraties in het ondiepe grondwater bedragen gemiddeld 11,0 µg/L en variëren van minimaal 0,57 µg/L tot maximaal 98,5 µg/L. In het diepe grondwater werd EDTA op 42 van de 56 bemonsterde locaties aangetroffen. Ook op alle diepe locaties wordt de signaleringswaarde overschreden. De EDTA-concentraties in het diepe grondwater bedragen gemiddeld 12,4 µg/L en variëren van minimaal 0,63 µg/L tot maximaal 97,4 µg/L.

Deze EDTA-concentraties in het ondiepe en diepe grondwater liggen ver onder de drinkwaternorm van 600 µg/L.

Tijdens de KRW-meetronde in 2018 was EDTA ook de meest voorkomende stof in het grondwater van Overijssel. Landelijk werd EDTA in 2024 vastgesteld in 355 van de 554 bemonsterde ondiepe filters. In 68% daarvan werd de signaleringswaarde overschreden.

Acesulfaam-K

Acesulfaam-K is een synthetische zoetstof die wordt gebruikt onder de noemer E-950. De stof is ongeveer 200 keer zoeter dan gewone suiker en heeft als voordeel dat je er niet dik van wordt. Acesulfaam-K wordt daarom toegevoegd aan veel voedingsmiddelen, medicijnen en drogisterijproducten. Acesulfaam-K lost goed op in water, wordt snel geabsorbeerd en verlaat onveranderd het menselijk lichaam via de urine. Acesulfaam-K is echter ook moeilijk afbreekbaar in het milieu en dus ook moeilijk uit water te verwijderen. De stof vormt geen direct risico voor mens of milieu, maar wordt soms gebruikt door waterbedrijven of waterschappen als markeringsstof voor het opsporen van lekkende rioolleidingen.

In 2024 werd Acesulfaam-K in het ondiepe grondwater op 22 van de 64 locaties aangetroffen. Op 17 hiervan werd de signaleringswaarde overschreden. In het diepe grondwater was de stof op 9 van de 56 bemonsterde locaties aangetroffen. Op 5 hiervan wordt de signaleringswaarde overschreden.

In 2021 werd Acesulfaam-K veruit de meest aangetroffen stof tijdens de KRW-meetronde. Destijds maakte deze stof deel uit van het analysepakket geneesmiddelen. Landelijk werd Acesulfaam-K in 2024 in 194 van 587 bemonsterde ondiepe filters aangetroffen. In 17,4% daarvan wordt de signaleringswaarde overschreden. Overschrijdingen komen verspreid over het hele land voor.

Zeer Zorgwekkende Stoffen (ZZS) zijn stoffen die gevaarlijk zijn voor mens en milieu omdat ze bijvoorbeeld de voortplanting belemmeren, kankerverwekkend zijn of zich gemakkelijk in de voedselketen ophopen. De Nederlandse overheid pakt deze stoffen daarom als eerste aan. Kijk voor een nadere toelichting op ZZSVerwijst naar een andere website.

In 2024 staan in totaal 15 van de 34 aangetroffen chemische stoffen op de ZZS-lijst (tabellen 1 & 2). Zowel in ondiep als diep grondwater zijn 13 ZZS vastgesteld en zijn er 7 die de signaleringswaarde van 0,1 µg/L overschrijden.

In het ondiepe grondwater zijn ZZS op 20 locaties aangetroffen en op 9 hiervan wordt de signaleringswaarde overschreden. In het diepe grondwater gaat het om 14 locaties; op 7 hiervan wordt de signaleringswaarde overschreden. Bekijk de aanwezigheid van ZZS in het grondwater van Overijssel in 2024Verwijst naar een andere website in een dashboard.

De kaartbeelden laten zien dat locaties waar ZZS zijn aangetroffen voor een groot deel worden beïnvloed door oppervlaktewater (de IJssel) en stedelijk gebied.

Andere locaties worden vermoedelijk beïnvloed door lokale industrie of bodemverontreinigingen (Heeten, Raalte, Vriezenveen, Overdinkel en Dedemsvaart).

De drie ZZS die zowel in 2021 als in 2024 op meerdere locaties zijn vastgesteld én de signaleringswaarde van 0,1 µg/L overschrijden, worden hieronder kort toegelicht. Het gaat om Bis(2-methoxyethyl)ether (Diglyme), Bisfenol-A en Tetraglyme. Bekijk hier de verspreiding van deze 3 ZZSVerwijst naar een andere website in een dashboard.

Bis(2-methoxyethyl)ether (Diglyme)

Bis(2-methoxyethyl)ether, ook bekend als Diglyme, wordt voornamelijk gebruikt als oplosmiddel en als reactiemedium bij chemische synthese. De stof wordt vooral toegepast in de halfgeleiderindustrie en bij organo-metallische reacties. Het wordt ook ingezet bij de productie van elektronica, drukinkten, lijmen en bij scheidingsprocessen zoals destillaties. De stof is zeer moeilijk uit water te verwijderen en vertoont in wetenschappelijke studies toxische effecten op de voortplanting.

In het ondiepe grondwater werd de stof op 6 locaties aangetroffen waarvan 4 boven de signaleringswaarde. In het diepe grondwater waren dat 4 locaties waarvan 3 de norm overschrijden.

Landelijk werd de stof in 2024 weinig vastgesteld en in 1,2% van de bemonsterde filters werd de norm overschreden. Diglyme is sinds 2013 op de ZZS-lijst geplaatst, wat heeft geleid tot een sterke afname van het gebruik.

In het ondiepe grondwater van de meetlocatie Vriezenveen werden 12 opkomende chemische stoffen aangetroffen, waarvan er 6 op de lijst van Zeer Zorgwekkende Stoffen staan.

Bisfenol-A

Bisfenol-A (BPA) is een chemische stof die wordt gebruikt bij de productie van kunststoffen. De stof komt voor in onder meer plastic flessen, voedselverpakkingen, elektronica en in bouwmaterialen. Via deze producten kan BPA in ons voedsel en water terechtkomen. BPA heeft een zeer hoge score voor toxiciteit (0,9). De stof is schadelijk voor de gezondheid, omdat het een hormoon verstorende werking heeft en nadelige effecten kan hebben op het immuunsysteem, de stofwisseling, de vruchtbaarheid en de ontwikkeling van ongeboren kinderen. De Europese Unie heeft beperkingen ingesteld voor het gebruik van BPA in diverse producten en er wordt gewerkt aan verdere maatregelen om blootstelling aan deze stof te minimaliseren.

BPA werd in ondiep grondwater op 13 meetlocaties aangetroffen en overschreed nergens de signaleringswaarde. Dit duidt op recente belasting van het grondwater met deze stof. In diep grondwater werd BPA waargenomen op 6 locaties waarvan één locatie boven de signaleringswaarde uitkomt.

Landelijk werd BPA in 2024 weinig aangetroffen en in 1,2% van de filters boven de signaleringswaarde.

Tetraglyme

Tetraglyme wordt gebruikt in scheidingsprocessen, bij reacties op hoge temperaturen, bij de ontwikkeling van lithium-ionbatterijen en als oplosmiddel in inkten en toners. Ook wordt de stof toegepast in organische absorptiewarmtepompen en mogelijk in reinigingsmiddelen. Tetraglyme is zeer moeilijk uit water te verwijderen. Een voortdurende blootstelling aan verhoogde concentraties kan vooral schadelijke effecten hebben op de vruchtbaarheid, met name bij mannen.

Tetraglyme werd in 2024 zowel in het ondiepe als het diepe grondwater op 3 locaties aangetroffen. Nergens werd de signaleringswaarde van 0,1 µg/L overschreden. Ten opzichte van de meetronde in 2021 is de stof veel minder aangetroffen: in het ondiepe grondwater werd Tetraglyme toen op 12 locaties aangetroffen waarvan acht boven de signaleringswaarde. In het diepe grondwater werd de stof in 2021 op 9 locaties aangetroffen en overschrijdt op alle deze de signaleringswaarde.

Landelijk werd Tetraglyme in 2024 weinig aangetroffen en nergens boven de signaleringswaarde. In 2021 werd de stof in 12,8% van de 446 bemonsterde ondiepe filters aangetroffen en in 8,5% werd de signaleringswaarde overschreden. Overschrijdingen werden toen alleen vastgesteld in het Rijnstroomgebied, Friesland, Overijssel, Gelderland en Zuid-Holland. Sinds 2021 staat de stof op de ZZS-lijst. Dit kan de afname ten opzichte van 2021 mogelijk deels verklaren.

Vijf grondwatermeetpunten liggen in een grondwaterbeschermingsgebied en één in het Natura 2000-gebied Voltherbroek. In alle 6 gebieden zijn opkomende chemische stoffen in het grondwater aangetroffen (tabel 3).

EDTA is de meest aangetroffen stof en vertoont hoge overschrijdingen in het ondiepe grondwater van Espelose Broek (140x de signaleringswaarde), Herikerberg (97x) en Voltherbroek (131x). In het diepe grondwater bij Weerselo overschrijdt EDTA 206x de signaleringswaarde. Bisfenol-A, een ZZS, is aangetroffen in het grondwater van Hammerflier, Herikerberg en Voltherbroek. Van de Herikerberg en Voltherbroek is bekend dat ze sterk worden beïnvloed door oppervlaktewater.