Overal PFAS en dus ook in het grondwater van Overijssel

PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen) zijn chemische stoffen die van nature niet in het milieu voorkomen. Ze zijn zeer slecht afbreekbaar, in het water mobiel, en ze hopen zich op in organismen en organen. In sommige gevallen zijn ze giftig. Er zijn daarom veel zorgen over deze stoffen en hun verspreiding in ons milieu. Vanwege de water-, vet- en vuilafstotende eigenschappen worden PFAS graag toegepast in veel producten. Zo zitten PFAS bijvoorbeeld in Gore-Tex jassen, pizzadozen, blusschuim, verftoevoegingen en in de anti-aanbak-laag van pannen. PFAS komen via de bodem of door infiltratie van oppervlaktewater in het grondwater- systeem terecht. Het is ook bekend dat PFAS zich via de lucht verspreiden en op die manier op de bodem en in het oppervlaktewater terechtkomen.

Publicatiedatum artikel: 6 februari 2023

In de jaren 2019, 2020 en 2021 zijn i.v.m. de Europese monitoringrondes alle 65 grondwatermeetlocaties in Overijssel onderzocht op PFAS. In zowel 2019 als 2020 werden vooral meetlocaties bemonsterd op een diepte van 3-16 meter en werden jaarlijks 90 monsters genomen. Als aanvulling op 2019 en 2020 lag de focus in 2021 op het diepe grondwater van Overijssel. In dat jaar werden 57 meetlocaties op dieptes van gemiddeld 16-25 meter onderzocht en werden 74 monsters genomen. Dit onderzoek geeft voor het eerst een volledig beeld van het voorkomen van PFAS in het ondiepe en diepe grondwater van Overijssel. Uit het onderzoek blijkt dat er 10 PFAS zijn aangetroffen in Overijssel. In het ondiepe grondwater werden PFAS hoofdzakelijk in het zuidelijk deel van Overijssel aangetroffen; globaal ten zuiden de lijn Enschede-Raalte-Zwolle-Kampen. De enige locatie die afwijkt van dit beeld ligt in het Veenschap bij Vriezenveen. In het diepe grondwater van Overijssel komen PFAS in veel mindere mate voor. In 2021 werden 4 PFAS aangetroffen uitsluitend bij Zwolle en Kampen. Resultaten PFAS grondwater Overijssel De resultaten van het PFAS-onderzoek in de jaren 2019-2021 kunnen als volgt worden samengevat:

Scroll onderstaande tabel om meer te zien

2019 ondiep grondwater

  • Van de 18 onderzochte PFAS zijn er 7 aangetroffen.

  • In 7 van de 90 monsters komen een of meerdere PFAS voor (8%).

  • In 6 van de 65 meetlocaties werden een of meerdere PFAS aangetroffen (9%).

  • In 4 monsters werd 1 stof aangetroffen, in 2 monsters 2 stoffen en in 1 monster 3 stoffen.

  • In 2019 werden geen meetlocaties vastgesteld waar PFAS de signaleringswaarde van 100 ng/l overschrijdt.

2020 ondiep grondwater

  • Van de 34 onderzochte PFAS zijn er 8 aangetroffen

  • In 11 van de 90 monsters komen een of meerdere PFAS voor (12%)

  • In 10 van de 65 meetlocaties werden een of meerdere PFAS aangetroffen (15%)

  • In 5 monsters werd 1 stof aangetroffen, in 4 monsters 2 stoffen, in 1 monster 3 stoffen en in 1 monster 7 stoffen (Markelo; op 9 meter diep).

  • De meetlocatie Markelo laat op 9 meter diepte voor 3 PFAS een overschrijding zien van de signaleringswaarde van 100 ng/l waaronder de gevaarlijke stof PFOA en de zorgwekkende stof PFHxS.

2021 diep grondwater

  • Van de 34 onderzochte PFAS zijn er 4 aangetroffen

  • In 4 van de 74 monsters komen een of meerdere PFAS voor (5%).

  • In alle 4 monsters werden 2 PFAS aangetroffen

  • In 3 van de 57 onderzochte locaties werden een of meerder PFAS aangetroffen (5%)

  • In 2021 werden geen meetlocaties vastgesteld waar PFAS de signaleringswaarde van 100 ng/l overschrijdt.

In de periode 2019-2021 werden in totaal 10 PFAS in het grondwater van Overijssel aangetroffen (tabel 1). In 2019-2021 laten 3 stoffen bij de meetlocatie Markelo een overschrijding zien van de signaleringswaarde. Het gaat om PFOA, PFOA_NH4 en PFHxS (tabel 1, figuur 1). De concentraties van de 10 PFAS variëren van 6,0 tot 133,0 nanogram per liter. De meeste stoffen komen voor in concentraties van 10,0 tot 60,0 nanogram per liter. Dit is hoger dan wat RIVM landelijk aantrof in 2020 in het Landelijk Meetnet Grondwater (LMG). RIVM stelde toen van 13 PFAS vast dat er slechts enkele hoger scoorden dan 5 nanogram per liter. PFBA en PFOA scoorden het hoogst met maximaal 56,0 en 39,0 nanogram per liter. Verder bleek uit het RIVM-onderzoek dat PFAS overal in Nederland in het grondwater kunnen zitten.

Tabel aangetroffen PFAS op 65 meetlocaties in het ondiepe en diepe grondwater van Overijssel in 2019-2021

Scroll onderstaande tabel om meer te zien

Stof

Naam

Score 90 monsters 2019* Ondiep grondwater

Score 90 monsters 2020** Ondiep grondwater

Score 74 monsters 2021*** Diep grondwater

Concentraties in
nanogram per liter

Boven de signaleringswaarde
van 100 nanogram per liter

PFOS

Perfluoroctaansulfonzuur (lineair)

1 x

0 x

0 x

6                                                

0 x

PFPA

Perfluorpentaanzuur

2 x

0 x

0 x

20,0 + 60,0

0 x

PFBS

perfluor-1-butaansulfonaat

3 x

5 x

3 x

12,7 - 45,4

0 x

PFHxS

perfluor-1-hexaansulfonaat

1 x

1 x

0 x

60,0 + 101,9

1 x Markelo 9 meter

PFBA

perfluorbutaanzuur

2 x

10 x

3 x

11,0 - 46,4

0 x

PFC5asfzr

perfluorpentaan-1-sulfonzuur

0 x

1 x

0 x

25,1                                          

0 x

PFHpA

perfluorheptaanzuur

0 x

1 x

0 x

15,2                                          

0 x

PFHxA

perfluorhexaanzuur

1 x

1 x

0 x

20,0 + 10,4

0 x

PFOA

perfluoroctaanzuur

1 x

2 x

1 x

100,0 + 14,5 + 127,7 + 13,4

1 x Markelo 9 meter

PFOA_NH4

Perfluoroctaanzuur-ammoniumzout

0 x

2 x

1 x

15,1 + 133,0 + 13,5

1 x Markelo 9 meter

* In 2019 werden 18 PFAS onderzocht in ondiep grondwater (< 15m) op 65 meetlocaties (90 monsters).
** In 2020 werden 34 PFAS onderzocht in ondiep grondwater (<15m) op alle 65 meetlocaties (90 monsters)
*** In 2021 werden 34 PFAS onderzocht in het diepe grondwater (> 15m) op 57 meetlocaties (74 monsters)

De kaartbeelden van PFAS leveren in 2019 en 2020 voor Overijssel een vergelijkbaar beeld op (zie onderstaande kaarten). PFAS werd in beide jaren ten zuiden van globaal de lijn Enschede-Raalte-Zwolle-Kampen aangetroffen. Daarnaast in beide jaren ook in het Veenschap bij Vriezenveen.

Meetlocaties waar in 2019 en 2020 PFAS zijn aangetroffen in het ondiepe grondwater van Overijssel

Kaart: Meetlocaties waar in 2019 en 2020 PFAS zijn aangetroffen in het ondiepe grondwater van Overijssel.
Bron: analyse monsters door Eurofins-Omegam in opdracht van de provincie Overijssel
Kaart: Meetlocaties waar in 2019 en 2020 PFAS zijn aangetroffen in het ondiepe grondwater van Overijssel.
Bron: analyse monsters door Eurofins-Omegam in opdracht van de provincie Overijssel
Kaart: Meetlocaties waar in 2019 en 2020 PFAS zijn aangetroffen in het ondiepe grondwater van Overijssel.
Bron: analyse monsters door AL-West in opdracht van de provincie Overijssel
Kaart: Meetlocaties waar in 2019 en 2020 PFAS zijn aangetroffen in het ondiepe grondwater van Overijssel.
Bron: analyse monsters door AL-West in opdracht van de provincie Overijssel

Het onderzoek naar PFAS in het diepe grondwater van Overijssel in 2021 laat een heel ander kaartbeeld zien. PFAS werd in dat jaar slechts op 3 meetlocaties aangetroffen bij Zwolle en Kampen.

Meetlocaties waar in 2021 PFAS zijn aangetroffen in het diepe grondwater van Overijssel

Kaart: Meetlocaties waar in 2021 PFAS zijn aangetroffen in het diepe grondwater van Overijssel.
Bron: analyse monsters door AL-West in opdracht van de provincie Overijssel
Kaart: Meetlocaties waar in 2021 PFAS zijn aangetroffen in het diepe grondwater van Overijssel.
Bron: analyse monsters door AL-West in opdracht van de provincie Overijssel

Gevaarlijke en zorgwekkende PFAS aangetroffen

PFOS en PFOA worden binnen de Europese regelgeving beschouwd als gevaarlijke stoffen. Productie en gebruik van PFOS en PFOA is ondertussen sterk beperkt door Europese richtlijnen. Naast PFOS en PFOA zijn ook PFNA, PFHxS en PFDA ondertussen opgenomen op een lijst van zorgwekkende stoffen waarvoor productie en gebruik herbeoordeeld moet worden. In de komende jaren is reeds voorzien om toepassingen van PFOS en PFOA nog verder te beperken.

Meetlocaties in Overijssel waar in 2019-2021 de gevaarlijke stoffen PFOS en PFOA en de zorgwekkende stof PFHxS in het grondwater zijn aangetroffen

Kaart: Meetlocaties in Overijssel waar in 2019-2021 de gevaarlijke stoffen PFOS en PFOA en de zorgwekkende stof PFHxS in het grondwater zijn aangetroffen.
Bron: analyses door Eurofins-OmegaM (2019) en AL-West (2020 en 2021) in opdracht van de provincie Overijssel
Kaart: Meetlocaties in Overijssel waar in 2019-2021 de gevaarlijke stoffen PFOS en PFOA en de zorgwekkende stof PFHxS in het grondwater zijn aangetroffen.
Bron: analyses door Eurofins-OmegaM (2019) en AL-West (2020 en 2021) in opdracht van de provincie Overijssel

PFBA is de meest voorkomende PFAS in het grondwater van Overijssel

De stof PFBA is de meest voorkomende PFAS in het grondwater van Overijssel. PFBA werd in de periode 2019-2021 op 10 locaties vastgesteld met concentraties tussen de 11,0 en 46,4 nanogram per liter (zie onderstaande figuur). PFBA blijft daarmee in alle gevallen onder de signaleringswaarde van 100 nanogram per liter. Op de meeste locaties komt PFBA voor met een concentratie tussen de 10 en 20 nanogram per liter. De hoogste concentratie werd vastgesteld ten noorden van Vriezenveen. PFBA werd tijdens de Europese meetronde in 2018 landelijk vastgesteld in 1,8% van de monsters met een gemiddelde concentratie van 230,0 nanogram per liter. De concentratie in Overijssel liggen een stuk lager.

PFBA in grondwater 2019 - 2021

Kaart: PFBA in grondwater 2019 - 2021
Bron: analyses door Eurofins-OmegaM (2019) en AL-West (2020 en 2021) in opdracht van de provincie Overijssel
Kaart: PFBA in grondwater 2019 - 2021
Bron: analyses door Eurofins-OmegaM (2019) en AL-West (2020 en 2021) in opdracht van de provincie Overijssel

Beleid

Op 13 januari 2023 hebben Nederland, Duitsland, Denemarken, Zweden en Noorwegen bij ECHA (European Chemicals Agency)(Europees chemicaliënagentschap) samen de eerste formele stap gezet voor een Europees verbod op PFAS. De vijf landen hebben bij ECHA namelijk een zogeheten ‘restrictievoorstel’ ingediend. Doel van het restrictie- voorstel is een verbod op zowel het gebruik als de productie van deze stoffen, om daarmee de risico’s van PFAS voor mens en milieu te beperken. Dit zal het grootste stoffenverbod ooit zijn in Europa. Het is ook een complex verbod omdat er meer dan 10.000 soorten PFAS bestaan, toegepast in een veelvoud aan producten. Op 7 februari 2023 publiceert ECHA het voorstel voor het PFAS-verbod.

Literatuur en bronnen

  • Landsdekkend beeld van PFAS in Nederlands grondwater. RIVM-briefrapport 2021-0205 A. Wintersen et al.

  • Grondwaterkwaliteit Nederland 2020. Anorganische parameters, bestrijdingsmiddelen, farmaceutica en overige verontreinigende stoffen in de grondwatermeetnetten van de provincies. KWR-rapport 2020.067, mei 2020.